Δελτίο Τύπου ΤΕΕ: 22/07/2026

Αειφόρος Δόμηση: σε δημόσια διαβούλευση νέα Τεχνική Οδηγία ΤΕΕ για τα λιθόστρωτα μονοπάτια στην ορεινή και νησιωτική Ελλάδα

• Γιώργος Στασινός: οι Έλληνες Μηχανικοί ξέρουν και μπορούν να συμβάλουν ταυτόχρονα στη διατήρηση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, στην προστασία του περιβάλλοντος και στην ισόρροπη περιφερειακή ανάπτυξη, προς όφελος όλης της κοινωνίας
• Η νέα ΤΟΤΕΕ «Αειφόρος κατασκευή, αποκατάσταση και συντήρηση λιθόστρωτων επιστρώσεων στην ορεινή και νησιωτική Ελλάδα» εντάσσεται στην Ομάδα «ΤΟΤΕΕ Αειφόρου Δόμησης», που θεσμοθετήθηκε με την ΤΟΤΕΕ 0 τον Νοέμβριο του 2025
• Αφορά μηχανικούς, δασολόγους, μελετητές και εργολάβους/τεχνίτες, Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης Α’ και Β’ βαθμού και τον Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α., καθώς και ιδιώτες που ενδιαφέρονται για την αποκατάσταση ή κατασκευή λιθόστρωτων μονοπατιών

Το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας (ΤΕΕ) θέτει σε δημόσια διαβούλευση το σχέδιο της νέας Τεχνικής Οδηγίας ΤΕΕ (ΤΟΤΕΕ) «Αειφόρος κατασκευή, αποκατάσταση και συντήρηση λιθόστρωτων επιστρώσεων στην ορεινή και νησιωτική Ελλάδα», που εντάσσεται στην Ομάδα των «ΤΟΤΕΕ Αειφόρου Δόμησης».

Η νέα Τεχνική Οδηγία περιλαμβάνει:

• Περιγραφή των δομικών συστατικών και των κατασκευαστικών στοιχείων των λιθόστρωτων επιστρώσεων
• Περιγραφή των κατασκευαστικών βημάτων και λεπτομερειών των λιθόστρωτων επιστρώσεων
• Αναφορά στα τεχνικά χαρακτηριστικά των δομικών λίθων και στις μεθόδους δοκιμών τους
• Αναλυτική περιγραφή των οικολογικών λειτουργιών των λιθόστρωτων επιστρώσεων και της συμβολής τους ως πράσινη υποδομή στη μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος και στον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής
• Ανασκόπηση του ισχύοντος κανονιστικού και νομοθετικού πλαισίου και ανάδειξη προτάσεων εμπλουτισμού, τόσο για την αποκατάσταση υφιστάμενων όσο και για την κατασκευή νέων λιθόστρωτων επιστρώσεων
• Περιγραφή των παραγόντων που επηρεάζουν το κόστος τέτοιων έργων, λόγω των απαιτητικών συνθηκών υλοποίησής τους

Σχετικά με τη νέα διαβούλευση, ο Πρόεδρος του ΤΕΕ Γιώργος Στασινός δήλωσε:

«Τα λιθόστρωτα μονοπάτια αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της πολιτισμικής μας κληρονομιάς και ταυτόχρονα μια μορφή πράσινης υποδομής με ουσιαστική συμβολή στην προστασία του περιβάλλοντος και στον μετριασμό των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής.

Με τη νέα αυτή Τεχνική Οδηγία, το ΤΕΕ θέτει για πρώτη φορά ενιαίες, τεκμηριωμένες προδιαγραφές για την αποκατάσταση και τη νέα κατασκευή λιθόστρωτων επιστρώσεων στην ορεινή και νησιωτική Ελλάδα, στηρίζοντας τους μηχανικούς, τους φορείς της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και κάθε πολίτη που επιθυμεί να συμβάλλει στη διατήρηση της πολιτιστικής μας παράδοσης με ασφάλεια, ποιότητα και σεβασμό στο περιβάλλον.

Καλώ όλους τους συναδέλφους μηχανικούς – και κάθε ειδικό – με σχετική εμπειρία να συμμετέχουν ενεργά στη διαβούλευση και να καταθέσουν τις παρατηρήσεις και τις προτάσεις τους.

Το ξερολιθικό καλντερίμι, η «ραχοκοκαλιά», εδώ και αιώνες, της μετακίνησης στην ορεινή και νησιωτική Ελλάδα, αποδεικνύεται σήμερα, όχι μόνο μια παραδοσιακή τεχνική με λαμπρές περιβαλλοντικές λειτουργίες, αλλά μια «πράσινη και μπλε» υποδομή που οφείλουμε να χρησιμοποιούμε σωστά, σήμερα και αύριο – και να τη διατηρήσουμε στο χρόνο.

Θέλω να ευχαριστήσω τους συναδέλφους από την βραβευμένη ομάδα «Μπουλούκι», που δουλεύουν με αφοσίωση στα θέματα παραδοσιακής δόμησης ιδίως στην ορεινή και νησιωτική Ελλάδα, τα οποία ανέλαβαν τη συγγραφή της νέας ΤΟΤΕΕ για τα λιθόστρωτα μονοπάτια αλλά και τα στελέχη του ΤΕΕ για τη βοήθειά τους στην συντακτική ομάδα και την επιμέλεια για την συμβατότητα της νέας τεχνικής οδηγίας με την ΤΟΤΕΕ 0 για την Αειφόρο Δόμηση.

Η επιλογή μας να δώσουμε σε διαβούλευση, ως πρώτη συγκεκριμένη ΤΟΤΕΕ για την Αειφόρο Δόμηση, αυτή που αφορά έναν παραδοσιακό τρόπο δόμησης που οφείλουμε να διατηρήσουμε στο διηνεκές για περιβαλλοντικούς και πολιτιστικούς λόγους, έχει σαφή συμβολισμό: οι Έλληνες Μηχανικοί ξέρουν και μπορούν να συμβάλουν, ταυτόχρονα, μέσα από το επιστημονικό και επαγγελματικό τους έργο, στη διατήρηση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, στην προστασία του περιβάλλοντος και στην ισόρροπη περιφερειακή ανάπτυξη, προς όφελος όλης της κοινωνίας».

Η νέα Τεχνική Οδηγία απευθύνεται ενδεικτικά και όχι περιοριστικά: σε μηχανικούς, δασολόγους και γενικά μελετητές και εργολάβους/τεχνίτες, προκειμένου να μελετήσουν, να ορίσουν προδιαγραφές, να επιβλέψουν ή/και να υλοποιήσουν ένα τεχνικό έργο λιθόστρωτων επιστρώσεων με έμφαση στην αειφόρο δόμηση σε Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης Α’ και Β’ βαθμού, στις αρμόδιες υπηρεσίες αδειοδότησης έργων λιθόστρωτων μονοπατιών και στον Οργανισμό Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής (Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α.), ως φορέα υλοποίησης του Εθνικού Δικτύου Μονοπατιών, προσφέροντας με συνεκτικό τρόπο κατευθυντήριες οδηγίες και παραδείγματα για την αποκατάσταση υφιστάμενων ή/και την κατασκευή νέων λιθόστρωτων μονοπατιών σε ιδιώτες που επιθυμούν να συμβάλλουν στη διατήρηση της πολιτισμικής κληρονομιάς μέσα από την αποκατάσταση υφιστάμενων ή/και την κατασκευή νέων λιθόστρωτων επιστρώσεων.

Το ΤΕΕ, έχοντας την αρμοδιότητα για τη σύνταξη Τεχνικών Οδηγιών (ΤΟΤΕΕ), συμβάλλει στη διαμόρφωση ενιαίων, τεκμηριωμένων και αξιόπιστων προδιαγραφών για τον σχεδιασμό και την υλοποίηση τεχνικών έργων. Στο πλαίσιο του θεσμικού του ρόλου ως Τεχνικού Συμβούλου της Πολιτείας, το ΤΕΕ αναλαμβάνει την ευθύνη σύνταξης και επικαιροποίησης οδηγιών που εναρμονίζουν την ελληνική πρακτική με τα ισχύοντα ευρωπαϊκά και διεθνή πρότυπα, διασφαλίζοντας την ποιότητα, την ασφάλεια και τη βιωσιμότητα των κατασκευών. Τον Νοέμβριο του 2025 εκδόθηκε από το ΤΕΕ η ΤΟΤΕΕ 0, η πρώτη καθοδηγητική Οδηγία για την εκπόνηση των «ΤΟΤΕΕ Αειφόρου Δόμησης». Οι «ΤΟΤΕΕ Αειφόρου Δόμησης» αποτελούν ομάδα Τεχνικών Οδηγιών που θέτουν τους κανόνες ώστε οι κατασκευές να είναι ποιοτικές, ασφαλείς, να μην ρυπαίνουν, να εξοικονομούν ενέργεια, να χρησιμοποιούν σωστά τους φυσικούς πόρους και να προστατεύουν το περιβάλλον. Η νέα ΤΟΤΕΕ για τα λιθόστρωτα αποτελεί το πρώτο εξειδικευμένο κείμενο της ομάδας αυτής.

Συμμετοχή στη διαβούλευση

Το κείμενο του σχεδίου της ΤΟΤΕΕ είναι αναρτημένο στην ειδική ιστοσελίδα του ΤΕΕ:

https://web.tee.gr/diavoyleysi-totee-aeiforos-kataskeyi/

Η δημόσια διαβούλευση θα ολοκληρωθεί στις 20 Σεπτεμβρίου 2026. Τα σχόλια και οι παρατηρήσεις υποβάλλονται στο email sci-work@central.tee.gr, με θέμα μηνύματος «Δημόσια διαβούλευση για ΤΟΤΕΕ λιθόστρωτων Μονοπατιών».

Τι περιλαμβάνει η νέα ΤΟΤΕΕ για τα λιθόστρωτα

Η δημόσια διαβούλευση αφορά το πλήρες κείμενο της νέας Τεχνικής Οδηγίας, που εκπονήθηκε από ομάδα εργασίας του ΤΕΕ (Ίωνας Σκλαβούνος, Γρηγόρης Κουτρόπουλος, Γεωργία Κανελλοπούλου, Χριστόφορος Θεοχάρης, Ιωάννα Ντούτση) και εστιάζει σε τέσσερις βασικούς άξονες.

Στο πεδίο εφαρμογής, η Οδηγία αφορά κατά προτεραιότητα κηρυγμένους παραδοσιακούς οικισμούς, ιστορικούς τόπους και λιθόστρωτα μονοπάτια της υπαίθρου, με πρόσθετη αναφορά σε μικρούς οικισμούς (κάτω των 2.000 κατοίκων) και προϋφιστάμενους του 1923, χωρίς να καλύπτει αναπλάσεις εντός σύγχρονου αστικού ιστού, αναλημματικούς τοίχους, καταστρώματα γεφυριών ή προσβασιμότητα ΑμεΑ.

Κεντρική συμβολή της Οδηγίας είναι η τεκμηρίωση των λιθόστρωτων ως «πράσινης υποδομής», μέσα από πέντε άξονες περιβαλλοντικής λειτουργίας: την υδρολογική διάσταση (διήθηση ομβρίων μέσω διαπερατών αρμών, συγκράτηση και εξομάλυνση ροής, εμπλουτισμός υδροφόρου ορίζοντα, ρόλος παραδοσιακών στοιχείων όπως τα «ρίχτια»/«ούγιες»), τη θερμική-κλιματική λειτουργία (ρύθμιση επιφανειακής θερμοκρασίας, εξατμιστική ψύξη μέσω αρμών, συμβολή στον μετριασμό της αστικής θερμικής νησίδας), τα υλικά και τη βιωσιμότητα (τοπική προμήθεια, ανθεκτικότητα, κυκλικότητα και επαναχρησιμοποίηση λίθου), τη βιοποικιλότητα (υγεία και βιολογική δραστηριότητα εδάφους, μικρο-ενδιαιτήματα, οικολογική συνδεσιμότητα) και την πολιτισμική-χρονική διάσταση (προσαρμοστικότητα στον χρόνο, τοπική ταυτότητα, παραδοσιακές πρακτικές συντήρησης).

Σε τεχνικό-κατασκευαστικό επίπεδο, περιγράφονται αναλυτικά τα στάδια υλοποίησης —εξυγίανση εδάφους και διαμόρφωση υποστρώματος, κατασκευή δομικού πλαισίου (πλευρικά όρια, ούγιες), συμπλήρωση καταστρώματος, αρμολόγημα με μίγμα άμμου-χώματος— καθώς και εξειδικεύσεις ανά τύπο επέμβασης και περιβάλλον εφαρμογής, με έμφαση στα κρίσιμα σημεία σχεδιασμού.

Ξεχωριστό κεφάλαιο αφιερώνεται στους φυσικούς δομικούς λίθους: κριτήρια επιλογής βάσει ευρωπαϊκού και εθνικού πλαισίου, γεωλογικές παρατηρήσεις, φυσικομηχανικές ιδιότητες (πυκνότητα, πορώδες, υδαταπορρόφηση, μηχανική αντοχή) κατά τα πρότυπα ΕΝ 1936, ΕΝ 12407, ΕΝ 13755, μεθόδους αναγνώρισης στο πεδίο και τους συνήθεις τύπους λίθων σε ελληνικά ξερολιθικά καταστρώματα (ασβεστόλιθος, μάρμαρο, γρανίτης, ηφαιστειακά πετρώματα).

Η Οδηγία περιλαμβάνει επίσης ανασκόπηση του νομοθετικού πλαισίου (προστασία παραδοσιακών οικισμών, άυλη πολιτιστική κληρονομιά της ξερολιθιάς — εγγεγραμμένη στην UNESCO από το 2018, διαχείριση ΑΕΚΚ), αναλυτικά περιγραφικά τιμολόγια εργασιών, παράγοντες κόστους λόγω των απαιτητικών συνθηκών υλοποίησης, καθώς και παράρτημα με πρακτικές προς αποφυγή (π.χ. χρήση σκυροδέματος και ομοιόμορφων λίθων μικρού πάχους σε παραδοσιακά λιθόστρωτα).

Γιατί τώρα μια ΤΟΤΕΕ για τα λιθόστρωτα μονοπάτια;

Όπως αναφέρεται στον πρόλογο της ΤΟΤΕΕ από την ομάδα συγγραφής και την επιμέλεια του ΤΕΕ, τα λιθόστρωτα συγκαταλέγονται στις πλέον χαρακτηριστικές παραδοσιακές υποδομές του ελληνικού τοπίου. Αποτελούν καρπό μιας μακράς εμπειρικής τεχνογνωσίας, που συνδυάζει την υψηλή μηχανική αντοχή με τη συνετή διαχείριση του νερού και του εδάφους. Σχεδιασμένα ώστε να ακολουθούν τις κλίσεις του εδάφους και να διοχετεύουν τα όμβρια ύδατα μέσω της διήθησης και της φυσικής αποστράγγισης —περιορίζοντας την επιφανειακή απορροή και αποτρέποντας τη διάβρωση— και κατασκευασμένα με τοπικά υλικά και την τεχνική της ξερολιθικής δόμησης, συγκροτούν μια υδατοπερατή υποδομή που εναρμονίζεται με το τοπίο και αντέχει στον χρόνο.

Στην Ελλάδα, η μορφολογία του εδάφους, η γεωγραφική απομόνωση μεγάλων περιοχών και η βραδεία επέκταση του σύγχρονου οδικού δικτύου διαμόρφωσαν μια χώρα όπου το λιθόστρωτο αποτελούσε, επί αιώνες, τη ραχοκοκαλιά της χερσαίας μετακίνησης — για τους ανθρώπους, τα ζώα και τα κοπάδια. Από τη δεκαετία του 1960, ο εκσυγχρονισμός και η επέκταση του οδικού δικτύου ανέτρεψαν αυτή τη συνθήκη. Η μαζική ασφαλτόστρωση άλλοτε επικάλυψε τους παλιούς ημιονικούς δρόμους και άλλοτε διέκοψε τη συνέχειά τους· πολλά χιλιόμετρα λιθόστρωτων εγκαταλείφθηκαν και χάθηκαν σταδιακά μέσα στη βλάστηση, τις κατολισθήσεις, τις επιχωματώσεις και τη διάβρωση. Τις τελευταίες δεκαετίες, η αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για τον τουρισμό της υπαίθρου, αλλά και η ευρύτερη επανεκτίμηση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς, ανέδειξαν την ανάγκη αποκατάστασης και συντήρησης των λιθόστρωτων — τόσο στα μονοπάτια της υπαίθρου όσο και εντός των οικισμών. Ωστόσο, οι παρεμβάσεις αυτές πραγματοποιούνται συχνά χωρίς προδιαγραφές προσαρμοσμένες στην τοπική τεχνοτροπία και στα παραδοσιακά υλικά, με αποτέλεσμα να αλλοιώνεται η ιστορική και αρχιτεκτονική φυσιογνωμία εκείνου ακριβώς του στοιχείου που επιχειρούν να αναδείξουν. Η ανάγκη ενός κοινού πλαισίου αναφοράς, που να κατοχυρώνει την ορθή πρακτική, καθίσταται έτσι επιτακτική.

Παράλληλα με την αξία τους ως κληρονομιά, τα λιθόστρωτα ενσωματώνουν εμπειρικές αρχές που η σύγχρονη επιστήμη επανεκτιμά ως θεμέλια του βιώσιμου σχεδιασμού. Η επιτόπια διήθηση και διαχείριση των ομβρίων υδάτων, η αξιοποίηση τοπικών πόρων με ελάχιστη μεταφορά και η επανάχρηση του υλικού προεικονίζουν έννοιες που αποδίδουμε πλέον με όρους όπως η γαλάζια-πράσινη υποδομή και η κυκλική οικονομία. Συγχρόνως, η υδατοπερατότητα και η θερμική συμπεριφορά των φυσικών λίθων προσφέρουν απαντήσεις σε σύγχρονες κλιματικές προκλήσεις, από τη διαχείριση των έντονων βροχοπτώσεων έως τον μετριασμό της υπερθέρμανσης των κοινόχρηστων χώρων.

Σε αυτό το πλαίσιο, η νέα ΤΟΤΕΕ εμβαθύνει σε τεχνικά και κατασκευαστικά ζητήματα, στις οικολογικές, περιβαλλοντικές και κλιματικές λειτουργίες των λιθόστρωτων, καθώς και σε ζητήματα κοστολόγησης, χρήσης τοπικών υλικών και επανάχρησης. Με βάση τις παραπάνω αρχές, η νέα Τεχνική Οδηγία επιδιώκει να λειτουργήσει ως ένα κοινό πλαίσιο αναφοράς για την αποκατάσταση, τη συντήρηση και την κατασκευή λιθόστρωτων επιστρώσεων. Η τήρηση των κατευθύνσεών της μπορεί να εξασφαλίσει ότι κάθε παρέμβαση —αποκατάσταση παλαιού ή κατασκευή νέου λιθόστρωτου— δεν θα εισάγει ένα ξένο στοιχείο στο τοπίο, αλλά θα εντάσσεται οργανικά στην τοπική παράδοση και θα διατηρεί ζωντανή την εμπειρική γνώση που τη γέννησε.

Τι είναι οι ΤΟΤΕΕ

Το ΤΕΕ — ως Τεχνικός Σύμβουλος της Πολιτείας — έχει συνδράμει καθοριστικά σε ανάλογα θέματα που αφορούν στον κτιριακό τομέα, τα έργα υποδομής αλλά και την ενεργειακή αποδοτικότητα στη χώρα μας, όπως οι ΤΟΤΕΕ για τα κτίρια, η ΤΟΤΕΕ Οδοφωτισμού, το Παρατηρητήριο Ενέργειας του ΤΕΕ, η λειτουργία του ως Εθνικός Συντονιστής του Συμφώνου των Δημάρχων για την Ενέργεια και την Κλιματική Αλλαγή αλλά και ως Εθνικού Τμήματος του Παγκόσμιου Συμβουλίου Ενέργειας (WEC).

Οι Τεχνικές Οδηγίες του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας (ΤΟΤΕΕ), ιστορικώς και παγίως, στοχεύουν να καλύψουν υπάρχοντα — κάθε φορά — κενά στις Ελληνικές Τεχνικές Προδιαγραφές που διέπουν τον κατασκευαστικό και τον παραγωγικό τομέα και αποτελούν τη σταθερή επιβεβαίωση της πολιτικής του ΤΕΕ να συμβάλλει στη δημιουργία τεχνολογικής υποδομής στη Χώρα μας.

Τα κείμενα των ΤΟΤΕΕ δίνουν συστάσεις σχετικές με το σχεδιασμό, την επιλογή των υλικών και εξαρτημάτων, την κατασκευή, την εγκατάσταση, τη συντήρηση και τη χρήση ενός τεχνικού έργου. Με αυτά τα κείμενα προωθείται ο στόχος του ΤΕΕ να δοθεί συγκεκριμένο περιεχόμενο και να καθορισθούν οι κανόνες της τέχνης και της επιστήμης σε όλα τα στάδια της ζωής ενός τεχνικού έργου (σχεδιασμός, μελέτη, κατασκευή, επίβλεψη, παραλαβή, συντήρηση, χρήση).

Οι ΤΟΤΕΕ αποτελούν οδηγίες του μεγαλύτερου επιστημονικού φορέα της χώρας και του επαγγελματικού φορέα των Ελλήνων Διπλωματούχων Μηχανικών προς τον τεχνικό κόσμο και τυχόν υποχρεωτική εφαρμογή τους καθιερώνεται μόνο με απόφαση του αρμόδιου υπουργού με ΥΑ που δημοσιεύεται σε ΦΕΚ.

Οι ΤΟΤΕΕ φιλοδοξούν να αποτελούν καθημερινό εργαλείο όλων των συντελεστών (και όχι μόνο των Μηχανικών) που συνεργάζονται στην εκτέλεση του έργου.

20260722_dt_tee_lithostrota_monopatia_diavouleusi_aeiforos_domisi_dilosi_stasinos